نرمه واران

شعر کردی کلهری (کرماشانی )‌ و مطالبی در باره ادبیات کردی


احیای شعر کودک کُردی کرماشانی

به بهانه ی انتشار مجموعه شعر تاتی اثر رضا موزونی
احیای شعر کودک کردی کرماشانی

جلیل آهنگرنژاد


 شعر کُردی کرمانشاهی در این سالها نفس هایی تازه می کشد. نفس هایی که طعم ماندگاری دارد. این را آثار تولید شده در پهنه ی این گویش به ناظران و عامه ی مخاطبان می گویند. یکی از بخش های مهم این پروسه مانا، شعر کودک و نوجوان است. گوهر گمشده ای که به راستی برای نهال های بارور گویشوران کرمانشاهی بسیار ضروری می نماید.
شاید از روزگاران پیش توجه به شعر کودک در پهنه ی ایران زمین – آنهم به گونه ای جدی و رسمی- امری غیر قابل قبول و باور بود. تاریخ ادبیات فارسی گواه صادقی بر این امر است. گاهی شاعران نام آور عرصه ی شعر فارسی از سر تفنن ابیاتی در این حوزه سروده اند و گاه ناخواسته یا به عمد از زبان کودک و نوجوان بهره گرفته اند تا عمیق ترین اعتراضات اجتماعی خویش را به گوش مخاطب برسانند.
 عبید زاکانی با منظومه ی مشهور موش و گربه اش نقطه ی عطفی بر این نگرش است. قرنها طول کشید که پس از وی پروسه ای به نام ادبیات کودک و نوجوان در ایران قیافه ای جدی به خود گرفت و به عنوان نهالی بارور بعدها به درختی سایه گستر مبدل گشت.
 این اتفاق در حوزه ی ادبیات کُردی کرمانشاهی نیز به شکلی محدود وکم رنگتر از زبان فارسی افتاد. اگر چه در سایر شاخه های ادبیات کُردی از جمله سورانی، این اتفاق عمر بیشتری دارد و اولین آثار ادبیات کودک و نوجوان در شاخه های دیگر زبان کُردی دارای قدمتی بیش از یکصد وهفتاد ساله اند و ازنمونه ی آن می توان به آثار صدیق خالد، هروری و دیگران اشاره داشت. امادر حوزه ی ادبیات  بومی کرمانشاه آنچه که به شکل رسمی نشان ازشعر کودک و نوجوان می دهد و به عنوان اولین های شعر در این بخش محسوب می شود، آثار کوتاه فولکلوری است که در این روزگار نیز در اذهان دوستداران فرهنگ حک شده است. شاعران کمتری به این حوزه توجه داشته اند و در کل تعدادشان به شمار انگشتان دست نمی رسد.
در این میان رسمی ترین کارهایی که مخاطبان کودک و نوجوان با آنها انس و الفتی عمیق یافته اند، به راستی که آثار رضا موزونی است.
موزونی شاعری صمیمی، توانا و آشنا به نگاه و زبان کودکان است. او سالهاست که در کسوت مربی و مدیر حوزه ی فرهنگی کودک و نوجوان در استان کرمانشاه به فعالیت مشغول است و با تالیف کتابهایی متعدد در این عرصه - چه به زبان فارسی و چه به زبان کُردی- خود را عمیقاً به این وادی وفادار نشان داده است.
سال 81 شمسی دوستداران شعر کُردی تولد اولین کتاب رضا موزونی با نام""" یه شو اگر بچیدن" " به همدیگر شاد باش گفتند. کتابی که در آن زلالی، صمیمیت و هنرمندی کسی را می دیدند که با واژه هایی بکر، شط زلال شخصیت، نگاه و آرزوهایش را در نمایشگاه کلماتی ساده به همگان می نمایاند.     
در این کتاب چند اثر زیبا آمده بود که در حال و هوای شعر کودک و نوجوان تعریف می شد. شعرهایی که به سرعت با مخاطبان تشنه ی شعر کُردی دست دوستی داد و از آن زمان تا کنون هنوز بسیارند کسانی که همان آثار را به بایگانی ذهنشان سپرده اند و با تکرار آنها خاطرات روزگار کودکی را مزمزه می کنند.
شعرهایی که در آنها حضور کلماتی همچون: ملیوچگ، ویلکان، ماله کین، آسمان، موریژ، واران، کپو و ... با نگاهی زلال و تصاویری امروزین تداعی گر بسیاری از شیرینی های سالهای کودکی بوده اند.
اگر چه آن شعرها در بعضی لحظات میان شعر کودک و بزرگ سال مانده بودند اما به عنوان اولین سندهای رسمی شعر کُردی کرماشان به حساب می آمدند.
وقتی این حرف رنگی مقبول تر به خود می گیرد که در ادامه ی کارهای منتشر شده ی موزونی با دو اثر ماندگار دیگر به نامهای میمگه جارو برقی و تاتی روبرو شویم.
 شک نداریم که میمگه جارو برقی یکی از ماندگارترین آثار ادبیات کودک در حوزه ی کردی کرماشانی به حساب می آید. این را شعرهای ماندگار آن دفتر به ناظران حوزه ی شعر کردی می گویند. موزونی در دفتر شعر جارو برقی با تکنیک های شعر کودک آشنایی تامی دارد و در قیاس با آثار قبلی او گامهایی موفق برداشته است.
جدا از رضا موزونی کسانی دیگر نیز در این حوزه طبع آزمایی کرده اند که می توان به محمد حسنی نیا ،‌کیومرث بلده و... اشاره داشت
تازه ترین اثر این شاعر، تاتی است. تاتی دومین مجموعه شعر مستقل موزونی برای کودکان و چهارمین کتاب اوست که به مخاطبان و دوستداران ادبیات این سامان هدیه شده است. این مجموعه شامل یازده شعر برای کودکان است که به زبان صمیمی و ساده ای همراه با تصاویر شاد که هر کدام به نحوی با لعابی از فرهنگ بومی آمیخته و ارائه شده اند.
برای آشنایی هر چه بیشتر مخاطبان و روان خوانی آن ترجمه فارسی شعرها هم روبروی آن آمده است. در این مجموعه نیز عناصری همچون ملیوچگ، تاتی و چند جاندار دیگر با لباس شعر به تصویر کشیده شده است. از تصاویر و مضامین این دفتر می توان به این نکته پی برد که مخاطب آن گروه سنی خاصی است، گروهی که به گونه ای بایستی با جانداران آشنا و ناآشنا ارتباطی حسی بگیرند. ارتباطی که از یک معرفی ساده بیشتر است



نویسنده : جلیل آهنگرنژاد ; ساعت ۱٠:۳۳ ‎ق.ظ روز ۱۳۸٩/۱٠/٦



نگاهی به مجموعه شعر گورانییه یل وا سروده ی مسعود قنبری
در صدای زخمی شعر
جلیل آهنگرن‍ژاد
عمر شعر آزاد کُردی در جغرافیای کرمانشاه به بیش از 15 سال نمی رسد.
 اگر چه گاه گاه صداهایی  قبل از آن زمان شنیده می شد اما حیات این پروسه ی مهم به شکل رسمی از اواخر دهه ی هفتاد آغاز می شود. دهه ای که می تواند با پارامترهایی مانا در تاریخ شعر کُردی ماندگار شود.
در اوایل دهه ی هفتاد کاسِتی بین دوستداران شعر کردی کلهری دست به دست می شد که شاعری صمیمی ( محمد حسنی نیا) در آن دغدغه هایش را با حسی سرشار به گوش مخاطبان می رساند. آثاری که رگه هایی از نوگرایی در آن تنیده شده بود و با صدایی محزون مخاطب را برای مدتی کوتاه به عالمی دیگر گونه می برد.
پس از آن کاسِت که به گونه ای غیر رسمی می توانست دریچه ای  بر شعر کُردی این دیار باشد، چند سالی گذشت تا کتاب  »نرمه واران« با مجموعه ای از آثار سپید به چاپ رسید.
 در این راه مجموعه های قابل اعتنایی همچون » وه سقانم بنویسم«از صلاح الدین قره تپه، چند اثر در » لاوار« قبادی ونیز »یه شو اگر بچیدن « رضا موزونی  و آثاری از چند شاعر خوب دیگر همچون: علی الفتی گامهای قابل اعتمادی بودند تا پروسه نوگرایی در جغرافیای کردی کرمانشاهی استوارتر ادامه یابد.
 از آن تاریخ تا امروز شعر کُردی کرماشانی از جنبه های کمی و کیفی بالندگی شایان توجهی یافته است و شاعران توانایی در این وادی طبع آزمایی کرده اند مجموعه شعر »گورانییه یل وا « به عنوان تازه ترین اثر چاپ شده ی شعر آزاد کردی کلهری با همت مسعود قنبری به آثار ارزنده ی خلق شده افزوده گردیده است. آنچه در پی می آید نگاهی گذرا به این مجموعه شعر است
***
جهان کهن،  جهان آرزوهای بزرگ، آرمانهای بزرگ، رنجهای بزرگ و در نهایت شادیهای بزرگ است. جهانی با رنگ، فضا ، ظرافت و دل انگیزی های ویژه ی خویش. جهانی که در آن اسطوره ها، افسانه ها، رازهای بزرگ و ... گردانندگان صحنه های آنند. راوی بر صخره ای بزرگ تکیه داده و در دنیای تخیل خویش رو به تمام درختستانهای بلوط  زاگرس از دفتر جهان کهن روایت می کند. با بن مایه های گاه تاریک. انسان، رنج، اندوه و ... در بستر ذهن یک راوی عجول جسور نشسته اند تا با بارش رگبار واژه های زمخت ، عریان و گاه راز گونه در آسمان ذهن  مخاطب خطی شهاب وار از جنسی دیگر گونه بیاندازند.
خطی که نه عاطفی است و نه عشق با تعریف تاریخی اش در آن حضوری شفاف دارد. عموما راوی و شاعر با هم فرق دارند. شاعر حاصل نگاه خویش را در قالبی می ریزد که خروجی آن در برگیرنده ی کشفی تازه و بیانی نوآیین است . قنبری در این مجموعه نگاهش را به دنیای ذهنی خویش با پاره هایی کوتاه و بلند ، صریح و بی پرده بیان              می کند و چندان دغدغه ی هنری بودن آن را ندارد. وی پیش از آن که به زبان فاخر و بیان بلیغ و فصیح توجه داشته باشد با لحنی تند و بی پروا دست و پنجه نرم می کند لحنی که برای مخاطب نیز درگیریهای ذهنی غیر معمولی می آفریند.
نمونه های بارز آن در این مجموعه ،‌شه مشه مه کوورک،‌ ساله یل قیل،‌مال خالوان و ... هستند که شاهد اولی بیش از هر اثردیگری می توان آن را به » داستان -شعر« نزدیک تر دید:
... خاس هورده و  بووم
شاملوو،‌ شیرکو،‌ئه خه وان،‌فه رده وسی،
فرووغ،‌هدایه ت،‌هه لمه ت،‌په شیو،‌نازم حکمه ت، لورکا...
ده و که ن و قال که ن:
-» وه ی بگره ی ،‌نه ده ر چوو هاتیم!!«
له خوشی،‌
گه ز گه ز بالا که م                                                                                                                         
 عناصر بیشتراشعار گورانییه یل وا درخدمت ایماژهایی رنگارنگ و بلیغ نیستند بلکه شاعر را به مصائب و رنج مویه های اجتماعی پیوند می دهند با صدایی زخمی که چنگ در جان مشتاقان می اندازد. این گونه نگرش می تواند شروعی برای ورود به دنیای شعرهای تازه تر شاعر به حساب بیاید . اما در نگاهی دیگر ممکن است شعر را به شعار نزدیک گرداند. نکته ای دیگر که می تواند در این اثر قابل تامل باشد لحن شعرهاست. قنبری در این مجموعه شعر مخاطب را با لحنی حق به جانب، سرزنش کننده و عصیانگر روبه رو می کند.خلق روابط تازه بین واژه گان و ترکیبات شعر می تواند سبب زندگی دوباره ی واژه های در خطر فراموشی گردد. به ویژه برای جغرافیای زبان کردی در گویش کلهری این امر کاری بدیع و شگرف به حساب می آید کاری که قنبری مثل معاصرین خود به خوبی از پس آن برآمده و ویزای چندین ترکیب تازه را با لحنی تازه و نو به دنیای تازه شعر کردی صادر کرده است:
من و ته نیای لفانگیم
من و ره نج برای هاو  پیشت
... م هه ر شه و له ناو ده نگ زه خمی شیعریگ پیا بوم ( قنبری، ص 9)
شاعردر گوورانییه یل وا در شعرهای کوتاه از جنبه های روساختی کلام موفق تر است و براحتی با پارامترهای تکنیکی این گونه آثار کنار آمده است:
چه مه ر
ئاسمان،‌
دیول کوتی
وا،‌
ساز ژه نی
تاشه یل گوپه و رنن
داره یل قژه و که نن و
بایه قوش کووریگ
له بن که لاوه ی دلم
وه مل خوه زییه و کوشیایگا
تا شه وه کی ؛
» پاوه مووری« چری!
به علاوه این مجموعه جدای از نگاه شاعرانه می تواند گنجینه ای ناب از واژه گانی باشد که اگر در مجموعه هایی از این دست حضور نیابند، امکان فراموشی همیشگی شان وجود دارد. واژه گانی که هر کدام پاره هایی از پازل این گویش غنی در گستره ی زبان کُردی هستند.
در کل می توان گفت که »گورانییه یل وا «  صدای زخمی اما تازه ای است که گام در وادی شعر آزاد کردی کلهری نهاده است.
 مجموعه ای که شاعر آن با تمام دغدغه های بزرگش می تواند در آثار تازه تری متولد شود و آسمان شعر کردی این دیار را وسعتی دیگرگونه ببخشد.



نویسنده : جلیل آهنگرنژاد ; ساعت ۱٠:۳٠ ‎ق.ظ روز ۱۳۸٩/۱٠/٦