نرمه واران

شعر کردی کلهری (کرماشانی )‌ و مطالبی در باره ادبیات کردی

 

 

 

کوردی کرماشانی

و

شێعر ده‌هه‌ێ هه‌فتا

 

 

جليل آهنگرنژاد
به‌ش (۱)

 شه‌مس له‌نگروودی له وه‌ر کوڵ کتاو « تاريخ تحليلی شعر نو » ئيوشێد : « بێ خه‌وه‌ری باێس بوود ک ته‌جروبه‌يل دجاره له‌ێنوو بکريه‌ن . وه فره له کاره‌يل نو دوواره کاريه‌يل کاره‌يل نووێگه‌ک له‌ێره‌وه‌ر کرياێه‌و بێ وه‌ليفه‌ت بيوه !. هه‌ر وه ‌ئێ خاتره ئيوشيم که ئێ مه‌تنه تواێد ده‌روه‌چێگ وه‌رو شێعر تازه‌چيوزه‌داێ ئمروو کوردی کرماشانی وازبکه‌ێد . شێعرێ ک تواێد له باره‌ێ باس بکه‌يم به‌شێگ له تاريخ شێعر کوردی نيشتمانمانه ک وه شێعر ده‌هه‌ێ هه‌فتا ناوێار بيوه !
کوردی کرماشانی يه‌کێگ له لقه‌يل کوردی باشووره ک په‌ل و په‌لوه‌چێ له بان دار ريشێ دار کوردی په‌ل کيشاێه و له توانێ هه‌س ک وينه‌ێ زوان پرێگ خوه‌ێ نيشان بێه‌ێ !. ئێ گوويشه له‌ێ ساله‌يله باوش خوه‌ێ وه‌ر ريو بنه‌ماله‌يل قه‌له‌م وه‌ده‌س و ئه‌ده‌ب ناسه‌يل واز کرديه . شێعرێ شێعر سقاندارێگه و ئراێ تيوه‌نسن و مه‌نن جه‌نگيد . ولام شێعر کوردی کرماشانی وه خاتر نه‌ێاشتن فره له چشته‌يل له شيعر کوردسانات جياس و کلک نيشانه !.
هه‌ر سه‌ێ له‌ێ باسه هيوچ شه‌کێگ نه‌ێريم ک ئه‌وه‌ل شيعره‌يلی ک وه کوردی کرماشانيه‌و نيوسرياس و له وينه‌ی کتاوه‌يلی چيو « ديوان گه‌وره » بنچينه‌يان وه سال هه‌فسه‌د هجری شمسی ره‌سيد٬ ولام ئی کتاوه‌يل و مه‌تنه‌يله ئی قه‌ره‌ فره‌نين ک ئيمه‌وه‌ره‌حه‌ت بيوشيم : له ئی بووته‌و وه‌زمان فره خاسه ! . هه‌ر سه‌ی هايمه‌بان ئی ميراتی فره که‌مه‌! ولام وه خاتر هاوسای وه گه‌رد گوويشه‌يل کوردی و فرهه‌نگ و له‌هجه‌يل خاس فارسيا ئمروو يوه‌نيم بيوشيم ک : موشکله‌يلمان پريوشه پريوشه له پسای له هيوره‌و چوود . ئرا يه‌ ک له ئی دونيای مودرنه ک ده‌روه‌چيگيش وه دونيای پوست مودرنيش واز کرديه‌ ئرتباته‌يل خاس فه‌رهه‌نگی ده‌س دانه‌سه ده‌س شايره‌يل و نيوسه‌ره‌يله‌و و کاريگ کرديه‌ ک هيوچگه وه‌جی نه‌مينيه‌ی .
نوترين حه‌ره‌که‌تيگ ک ولات شيعر ئيمه تيوه‌نسيه وه پی بره‌سی ٬ شيعريگه ک کانامه‌ی دا سالان ديری . ( شيعر ده‌ه‌ی هه‌فتا ) ولام ئرا شيعر ده‌هه‌ی هه‌فتا !؟
کيه نه‌زانی ک هه‌ر چشتيگ ک توای له ناو ولات بزاييه‌يد ٬‌ بايه‌س ئرای خوه‌ی يه‌ی شکل و شيوه‌يگ داشتوود . تا ناو « مه‌وجوود » وه خوه‌ی بگری . ئی شيعريشه ئرای خوه‌ی شکل و شيوه‌ی خاس خوه‌ی ديری . ئه‌گه‌ر بتوايم ئی قه‌د و قه‌واره وه‌ خوه‌نه‌وه‌ره‌يل نيشان بيه‌يم ٬ بايه‌س وه‌ی چشته‌يله کلک نيشان بکه‌‌يم :
۱- نوورسن نوو و ئوونگرانه وه تمام ده‌ور وه‌ر دونيا هه‌م وه ئيسه و هه‌م وه له‌یره‌وه‌ر و هه‌ميش وه بانان .
۲- ئستفاده کردن له چوار چووه‌يل ئه‌ده‌بيات دونيا وه‌ی شه‌رته ک هين يه‌ی ده‌وره‌ی بيوچگ و فکر بيوچگيگ نه‌ود .
۳- ئی شيعره له ده‌روه‌چ زين شايريگ تيه‌يده‌ ده‌ره‌و ک دنيا ئه‌و جووره‌ک هه‌س ديونيد و ناسيد . نه‌ئه‌و جووره ک شنه‌فتيه‌و ئرای وه‌تنه . وه‌زوان خوه‌له‌س تر يه ک : وينه‌ی کريشناموورتی و هاوريه‌يلی فکر که‌يد . ئه‌و جووره‌ک سوراو سپيری له لی يای گرتيه‌:‌
«چشم ها را بايد شست . جوور ديگر بايد ديد .»
۴- دلقايمی وه يه‌ ک پاچانن و چوار چوه‌ی زوانی (ساختارشکنی ) ئرای ره‌سين وه زووان که‌وره‌و دای و پرچ و پيه‌ک فره لازمه ! .
۵- شيعری ک وه ناو شيعر ده‌هه‌ی هه‌فتا له پسای که‌فيده سه‌ر زوانه‌يل ٬ شيعريگه ک تيوه‌نی وه زوانه‌يل تر هه‌لگه‌رديه‌ده‌و
۶- ....
له ديوای زامه‌ته‌يل گه‌ورايليگ وينه‌ی شاکه‌و خان مه‌سيور ٬ سه‌ی ساله‌و سه‌ی ياقوو مايشتی ٬نه‌قی خان ئازاد ٬ خانای قوبادی ٬‌ ترکه مير ٬‌نيوره‌گولينی ٬ که‌يخه‌سره‌و په‌رواره ٬ شامی کرماشانی و...شيعر ئيمه له ئی ده‌وره‌ی نوه‌ ک تمام ئه‌ده‌بياته‌يل دونيا دلنگ کيوه‌نه ‌که‌نينه‌و دلنگ نوو پووشانه دو ده‌وره ناسه پشت سه‌ر .
يه‌کيگ وه‌ده‌سميه‌ت شايره‌يل ناسياييگ چيو : ته‌مکين و له‌ئه‌يو فره وه‌روه‌و ئمروو په‌رته‌و کرماشانی فه‌رشيد يووسفی و ئامه‌د عه‌زيزی و سه‌ی ئامه‌د گولينی و په‌رويز به‌نه‌فشی و که‌ره‌مره‌زا که‌ره‌می چه‌نگله‌ی تر له‌گه‌ورايل ٬‌ که‌فته‌و ری . يانه‌ چيون وه ‌يه‌ی ‌وينه‌يگ مه‌زه‌ی دونيای نو حس کرديونو له يه‌ی لاوا له ولات ئه‌ده‌بيات فارسی فره چشته‌يل حالی بيون و حه‌تا که‌سيگ چيو ئامه‌د عه‌زيزی خوه‌ی يه‌کيک له گه‌ورايل شيعر کلاسيک فارسی وه حساو هات ٬‌ئرای ده‌وله‌من کردن شيعر کوردی کرماشانی زامه‌ته‌يل فره‌يگ کيشان و شکيگ له ناوی نيه ک يانه‌ئرای هه‌ميشه ناويان له تاريخ ئه‌ده‌بيات کوردی باشوور مينيه‌يد . ئی ده‌وره‌ ده‌وره‌يگ بيو ک له شيعر سونه‌تی و عه‌شايری به‌ش فره‌يگ جياوا بيومن و چه‌ن گام وه‌ره‌و نواتره‌ک که‌فتيمنه‌و ری . هه‌رسه‌ی کوتيگ له‌يانه‌ک ناويان چريم ٬ په‌لامار فره له فاکتووره‌يل شيعر سونه‌تی بردن .
چشتيگ ک له ئی ده‌وره فره موهمه يه‌سه‌ک هه‌م شاير و هم عامی ئرايان جی که‌فت ک شيعر کوردی کرماشانی وه عونوان پرووسه‌ی ره‌سييگ له ناو زوان و فرهه‌نگ کوردی جی که‌فتيه و يه‌ی به‌ش موهم له فه‌رهه‌نگ کرماشانی وه حساو تيه‌يد . ئی به‌شه‌له شيعر کوردی کرماشانی وه‌ر کوليگ بيو ئرای گام گه‌ورايگ ک شايره‌يل جوان و توانای ئمروو کرماشانی هيز ده‌ن . شايره‌يلی ک فيشتريان ده‌رس خوه‌نه‌يل زانستگان و زانا تر له هه‌ر ده‌وره‌يگ هانه سه‌ر ئی باسه ک ئرای مه‌نن و زينيه‌ری دجاره‌ی فه‌رهه‌نگ کوردی ئی دياره تا ئه‌وره‌ک تيوه‌نن کار بکه‌ن . شايره‌يلی ک ئه‌گه‌ر ئمکان هه‌لگه‌ردانن شيعره‌يليان وه‌زوانه‌يل زينی دونيا بوود ٬‌ زانايل وه توان شايریيان ئقرار که‌يد .
که‌سيگ ئه‌و شک نيه‌که‌فيد ئه‌گه‌ر بيوشيم شوونه‌ميلکان ئی حه‌ره‌که‌ت نووه ٬شار گيه‌لان رووژئاواس. له‌ئه‌و ساله‌يل وه‌ره‌و نوای ده‌هه‌ی هه‌فتا ئه‌»جومهخ‌نيگ وه ناو نه‌جومه‌» قه‌له‌م بيوه ميلکان گه‌رميگ ئرای کاره‌يل کوردی . چن گله جوان زانا و پرقه‌وه‌ت له‌وره‌کووه‌و بيون و خوه‌يان ئرای يه‌ی کار گه‌ورا خسنه‌و ری . سه‌يد عباده‌تيان ٬‌ره‌زای مه‌وزوونی ٬‌عه‌لی سه‌هامی ٬‌عه‌لی ره‌زا ياقووبی ! ما‌وه‌ش سوله‌يمانپوور و خاون ئی قه‌له‌مه‌ يه‌که‌و گرتيمبه‌رنامه‌يل فره‌يگ ئرای ئی حه‌ره‌که‌ته‌رشانيم و ئه‌وّ‌ل چراخه‌يل ئی ريه دايرسانيم . له يه‌ک دو سال وه‌ره‌و ئمروو ئی جه‌رخه‌له شار ئسلام ئاوای رووژاوا و له ناو ئه‌نجومه‌نيگ وه ئسم « سروه » که‌فته‌و ری . له‌يره‌بيو ک جوانه‌يل زانای فره‌يگ تره‌ک بال دانه‌و بان و ئرای جه‌ژن زينيه‌و کردن دجاره‌ی شيعر کوردی کار کردن . سلاح دين قه‌ره‌ته‌په و عه‌لی ره‌سوولی هه‌رکاميان وهجووريگ بيونه‌ده‌سميه‌ت ده‌ر ئی حه‌ره‌که‌ته .
يه‌کيگ له چشته‌يلی ک بايس بيو ئی دار ره‌وزه ريشی قورس تريگ داشتوود ٬ باس عوونگرتن و نه‌قد بيو . رسوولی يه‌کيگ له ئه‌وه‌ل که‌سه‌يليگ بيو ک بال داو بادن و نيشته عوون گرتن و هه‌يه‌بايس بيو ک هاوريه‌يل له ئيراده‌يل کاريان فيشتر ئاگاهه‌و بوون و ئرای ره‌سين وه بانان ئارزومان وه دقه‌ت فيشتريگه‌و گام هيز بيه‌يم .
سه‌ر سه‌راوه‌يل شيعر کوردی کرماشانی ( شيعر ده‌هه‌ی هه‌فتا ) فيشتره‌ک له هه‌ر چشتيگ شيعر جياواز کوردسان ئه‌ديم و شيعر فارسی بيو . شيعر شايره‌يليگ چيو شير کو ٬‌هه‌لمه‌ت فره له ئمروويه‌گان شيعر کوردی له کوردسان کاره‌يل ئازاد ئيوشه‌يل فارسی هه‌ر کام ده‌روّ‌چه‌يليگ بيو ک شاير جوان دهه‌ی هه‌فتا له‌وره‌و تماشای دونيا کرد .
پيا بيون نه‌رمه‌واران وه عونوان ئه‌وه‌ل کتاو شيعر کوردی کرماشانی ک فره جدی گام نايوده ناو ولات شيعر ئازاد و ه‌قده‌يل و ئوون گرتنه‌يل فره جدييگ ک وه نه‌رمه‌واران بيو خوه‌ی چه‌ن چشت موهم جی خس : ئه‌وه‌ل باس عوون گرتن (نقد ) دوم باس جدی شيعر ئازاد ( هه‌رسه‌ی فره له‌که‌سه‌يلی ک خوه‌يانيش ديواجار هاتن وه‌ره‌و ئی شوونه له شيعر ئازاد کوردی ئيراده‌يل فره گرتن )‌ سيم : گه رم بيون دکان چاپ کتاو .و....
له‌ی ده‌وره‌يه‌کيگ له‌تريبوونه‌يلی ک فره وه ئی حه‌ره‌که‌ته‌ کومه‌ک کرد ٬ په‌ره‌ی ئه‌ده‌بی رووژنامه‌ی ئه‌بووزه‌ر بيو ک بيوده ری‌په‌لام شايره‌يل جوان شيعر کوردی .
(ئی باسه ئدامه ديريد .)



نویسنده : جلیل آهنگرنژاد ; ساعت ۸:۳٤ ‎ق.ظ روز ۱۳۸۳/٩/٢٢