نرمه واران

شعر کردی کلهری (کرماشانی )‌ و مطالبی در باره ادبیات کردی


تازه ترین اثر جلیل آهنگرنژاد

مجموعه شعر کُردی « رووژ » منتشر شد

مجموعه شعر کردی «رووژ»  زیر چاپ رفت



نویسنده : جلیل آهنگرنژاد ; ساعت ۱:۱٧ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٢/۱٢/٤



 
واران واران ! وه‌ره‌و کوو؟
ئاوه یل
جامه‌ک ڕچین ڕیواره‌یل خوه‌رئاوان
زه‌ۊ دی منه‌ی چه‌و ت نیه‌که‌ێ
داخ چه‌رمیه‌ری ڕێ پایزه‌یل وه‌یله
هنای ت له هه‌له‌ت کتاوه‌یل تیه‌ل
مه‌ی وا که‌ی !
کۊه‌یل چه‌په‌ڵ
سڕسڕه‌کانی که‌ن و
دار له دریژاێ درانه‌ێ دیزه‌ێ درو
وه ئه‌فتاوه مسییگه‌و منه‌ی مه‌ێانێگ
له خیاوانه‌یل پاسرکیای سوو ....
تیخ تیه‌ڵ وه ڕزاره‌و
هاوار ئه‌لوژنێد و
ماشین
دیودێ ده‌ێده خوه‌رد مه‌لیوچگه‌یل وه‌یل و
هناس سیه
دیواره‌یل گیژ داگرتیه و
هۊچ ئاخیگ
تام ترت «چگوارا» نیه‌ێ
وه‌یلیه‌یل ئایه‌م و ئایه‌مه‌یل وه‌یل!
وه‌یلیه‌یل ئایه‌م و ئایه‌مه‌یل وه‌یل!
***
{کوڕه‌گه! ئه‌و ده‌روه‌چه واز که
وای باڵ مه‌لیوچگێگ بیلا باێده ناو }
م هه‌ر سوو
له درانه‌ێگ هه‌ڵکنیه م
له دارێگ هه‌ڵبریه‌م
له که‌وشێگ هڵشێویه‌م
تا گه‌ر جاده‌گان ئفریقای
هه‌ر جار ماچ ژێر پای وه‌یلیگ بکه‌ن و
ده‌سمیه‌تم بیه‌ن
تا گه‌ر له تاف خه‌ێال گیسِ بڕیاێێگ
سناو بکه‌م
***
ئێواره
له سۊک کاخ ئلیزه
دێان چه‌فتێگ خه‌و دۊنید :
«وه‌ر سوو سه‌ما گره‌کێگ
له بان لچ ئورووپاێ سوورێگ
گیژ خوه‌ێد و گیژ خوه‌ێدو گیژ خوه ێد
م گیژ ،ت گیژ ،
ویلکانه‌گان خودا گیژ
له خوه‌رئاوا مه‌له‌وه‌رێگ گیژ
له زانستگای شه‌و وه کووڵ
ئوستادێگ گیژ
له رووژنامه‌یل سه‌رد سڕ
قه‌له‌مێگ گیژ
شاێرێگ له ناو ڕیان زنیانی گیژ
{کوڕیگ ده‌روه‌چ واز نیه که ید
تاگه ر ئیمه یلیگ باێده ناو }
***
وه‌ر سوو کوروو کوروو
له سال و سن
ره‌سن به‌سن
تا گه‌ر له سجیل کوردێگ
تا تاشه‌گان دگان ته‌زن
منه‌ی «سه‌ماگره‌ک» بکه‌ن
{ت چوه له شیرنێگ زانید
که تا ئێواره
له کاباره‌یل ئاتن هه‌لپه‌رگه که‌ێد!؟}
***
واران واران ! وه‌ره‌و کوو !؟
سێف تام ته ده‌ێد
قاهره و زئوس و ئاێه‌م تام ت ده‌ن
دیوار چین
له چین چین داوانه‌گه‌د قه‌تاره داس
دنیا په‌شێو گوپێگ له داڵاهووه و
دۊه‌ته‌یل له‌یل که‌ڵهور
دی ئاو له خه‌ێاڵ
هۊچ که‌لیمه‌ێگ نیه‌ونجن
ئینترنت تام ته نیه‌ێدن و
ده‌روه‌چه‌یل
ئراێ دیوه‌ت شه‌ۊ قرمز شه‌وه‌کیانێگ
چه‌پله ریزان نیه‌که‌ن
***
له ئێواره‌یل بێ گیرفان
شه‌قارته‌ێگ بۊه هه‌فتا سه‌رباز
هه‌ر سه‌ربازێگ
بۊه هشارێگ و شارێگ گرت
م هه‌ێمان منه‌ی ماڵ دواگه‌رێگ که‌م
تاگه‌ر شه‌قارته‌ێگ بچه‌کنێد و
له شوون جنه‌یل وه‌یل
درا وه درا بچوود
شه‌قارته‌یل له تاو تیه‌ڵ تیه‌ریکی
منه‌ی قورووش رووژ که‌ن و
ت هه‌ێمان
له بان سان تیه‌ت عومر
ده‌س له قه‌و له‌ێره‌وه‌ره‌و نه‌کردیه!
واران واران !
دنیا له کیس زمسان چێه‌و
چه‌تاڵه‌یل ده‌روه‌چ کپه‌و که‌ن و
هۊچ ئافره‌تێگ
له بان تیه‌ت هۊچ که‌لیمه‌ێگ
چه‌و چه‌وه‌کی نیه‌که‌ێد !




نویسنده : جلیل آهنگرنژاد ; ساعت ٦:٥٦ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٢/۸/٢٤



نگاهی به مجموعه دوبیتی های « دواره چیوزه ده یم» اثر رضا جمشیدی
به قلم جلیل آهنگرنژاد 

 تمشک هایی در میان تیغ های ناگهان


گفته اند: آخرین مصراع دو بیتی مصراعی است سرشار از کشف و شهود، تازگی و گاه شگفت انگیزی و باز گفته اند سه مصراع اول دو بیتی دست به دست هم می دهند که شاعر حرف تازه اش را در مصراع آخر بزند و مصراع آخر حکم ضربه ای نهایی داشته باشد. تاریخ ادبی این کهن بوم و بر در قالب دوبیتی با نامهایی همچون باباطاهر کُرد همدانی، فایز دشستانی، ملاپریشان دینوری، مفتون دشتی، ملامحسن کبگانی، شفیق شهریاری و ... گره خورده است .کسانی که شوریدگی های خود را در کوتاهترین و در عین حال حسی ترین قالب شعر بیان کرده اند.
اگر جمعی تعصب به حسابش نیاورند، فاکتورهای زبانی، لحنی و ... دست به دست هم داده اند تا اولین دوبیتی سرای شناخته شده ی ایران، دوبیتی هایش را به زبان کردی و یا دست کم تلفیقی از زبان کُردی و فارسی بسراید. باباطاهر همدانی به روایت کتاب های تاریخی و ادبی عارفی بود که لحظات زودگذر عارفانه و عاشقانه اش را در قالب دوبیتی سرود. امروزه آنهایی که در جغرافیای زبانی کُردی نفس می کشند، می توانند سر نخ هایی بی شمار بیایند که دوبیتی های امروزینی که منسوب به باباطاهر کُرد همدانی است، کُردی است. این نوشته ها در پی تشریح این بحث نیست و ذکر نام بابا طاهر آغازینه ایی بر ورود به دنیای یک شاعر جوان دوبیتی سرای کُرد کلهر است .
رضا جمشیدی نامی آشنا در شعر معاصر کردی جنوبی است. شاعری که علاوه بر فعالیت های فرهنگی دیگری همچون: روزنامه نگاری و پژوهش دل به دنیای شیرین غزل، مثنوی و دوبیتی سپرده، به تازگی کتابی با نام «دواره     چیوزه ده یم»  منتشر نموده و روانه ی بازار نشر کرده که در بر گیرنده ی حدود یکصد دو بیتی است .
یکی از فاکتورهای ویژه ی دوبیتی، زبان ساده و تصاویر سیالی است که با مخاطب، بی تکلف و تعارف احساس خویشاوندی قلبی می کند و به قولی: با شنیدن  یا خواندن آن، مخاطب حالی به حالی می شود. نیاز به تأملهای جدی ندارد و لایه های تو در توی معنایی کمتر در این قالب خودنمایی می کنند. از همین روست که برخی این قالب را عامی ترین قالب شعر فارسی می دانند. جمعی آن را ترانه می خوانند و حتی برخی از سروده های این قالب را نیز در ردیف شعر عامیانه نهاده اند. این البته می تواند خطای فاحشی به شمار بیاید. صمیمی ترین و زلال ترین این نگاهها را می توان در شعرهایی از این دست دید. بابا طاهر می گوید:
نسیمی کز بن آن کاکل آیو
مرا خوشتر ز بوی سنبل آیو
چو شو گیرم خیالت را در آغوش
سحر از بسترم بوی گل آیو
یا :
عزیزا کاسه ی چشمم سرایت
میان هر دو چشمم جای پایت
ازان ترسم که غافل کج نهی پا
نشیند خار مژگانم به پایت(دیوان دوبیتی های باباطاهر)
و فایز نیز می گوید:
تو از من بی خبر من از تو بی تاب
نمی آیی مرا یک شب تو در خواب
یقیـن حــال دل فایز ندانـــی
لب من تشنه و لعل تو سیـــراب
یا:
چه سازم که زمانه مفلسم کرد
طلا بودم به مانند مسم کرد
ندارد فایز او رختی بپوشد
لباس کهنه خار مجلسم کر( دیوان فایز دشتستانی)
در حوزه ی ادبیات این سامان برخی از شاعران ضروری می دانند که تجربیات قالب های شعری در زبان های دیگر را نیز به کار گیرند، تا درخت جوان ادبیات کُردی جنوبی بیش از پیش سایه گستری کند.
 داد و ستد قالب های ادبی در اکثر زبانها وجود دارد. روابط همسایگانه ی زبانی موجب می شود تا در حوزه ی ادبیات نیز به داد و ستدهای روساختی و ژرف ساختی برسد. تاریخ ادبیات فارسی می گوید: اولین قالبی که وارد زبان دری شد قصیده بود. قالب های دیگری نیز از این مسیر به زبان فارسی وارد شدند. شهر هجایی کُردی نیز الهام بخش شاعران نوگرای فارسی شد. در این دایره دوبیتی نیز کم کم جای پایش را در جغرافیای کُردی جنوبی باز کرده است. لازم به ذکر است که بر خلاف قلمرو شعر فارسی، در شعر کردی این سامان تک بیت ها ی هجایی و گاه مثنوی های هجایی عاشقانه مجالی برای خود نمایی قالب هایی مثل دو بیتی ایجاد نکردند. قبل از جمشیدی شاعران هم نسل او و حتی پیشتر از او تجربیاتی در این حوزه داشته اند. به عنوان مثال پرتو کرماشانی دوبیتی های دل نشینی دارد :
دلم شکیا وه تم له ته جیا بووم
تنیش کاری نه کردید دلنیا بووم
گلاره راسه گه م شرتو له داخد
له ئی ملکه نه مینم ئه ر پیا بووم( کوچه باغی ها )
و یا:
خرامان ئه ی خرامان ئه ی خرامان
وه سایه ی زولفه گه د بگر وه ئامان
ئه گه ر هاوساگه دان پرسی وه پی بیوش
غه ریبی بی که سه شه و ها له لامان(کوچه باغی ها )

پرتو در جای دیگری نیز می گوید:

دلم بی تاقه ت و ده رد م گرانه
هناسم چیو ده م ئاسنگرانه
هوا تپ و نم شه وگار زمسان
که می ته ک باره  وه رتر سه ردمانه(کوچه باغی ها )
بی هیچ تردیدی عالی ترین نمونه های دوبیتی را در دفتر شعر پرتو می توانیم ببینیم. خاصه اینکه این دوبیتی ها با تعاریف فنی دوبیتی همخوانی تامی دارد. در «لاوار» ایرج قبادی نیز می توانیم دوبیتی های نابی با خمیر مایه ی طنز ببینیم:
له سر تا پام شکیا دی ولم که
نه مه ن یه ی جایگم ئازا دی ولم که
گومان کردی فه له ک من پاله وانم
په تگ نیه ورم وه مه ولا دی ولم که ( لاوار)
در دفاتر شعر شاعران دیگری در این حوزه نیز دوبیتی دیده می شود . دفترهای  شعر رضا موزونی و نگارنده ی این سطور نیز دو بیتی هایی به چشم می خورد اما کار رضای جمشیدی از حیث «شکلِ ارائه ی کار» با همه ی شاعران دیگر فرق دارد. چرا که وی کتابی مستقل را با بهره گیری از قالب دوبیتی روانه ی بازار کرده است. صمیمیت و سادگی مهمترین ویژگی دفتر شعر رضا جمشیدی است به گونه ای که هیچ کدام از شعرهایش را نمی بینیم که از این فاکتور ویژه برخوردار نباشد:
مه گیرین هه ی مه گیرین هه ر مه گیرن
کوره بیوشه چه وه یلد که م بگیرن
خه وه ر نیری خوه ر  و مانگ و هساره
وه یه ی چه رخ چه وه یل تو ئه سیرن(دواره چیوزه ده یم)
اگر از لغزش قافیه در بیت اول صرف نظر کنیم، می بینیم همان صمیمیت در واژه واژه ی این دوبیتی تنیده شده است و بی تأمل و تکلف وارد دنیای ذهنی مخاطب می شود. این سیالیت و صمیمیت در تمامی دفتر شعر رضا جمشیدی در جریان است.
شیوه ای که مدتها در ادبیات فارسی و به ویژه در قالب دوبیتی رایج بود، الهام گیری از مصراع اول دیوان خواجه ی شیراز بود. همان «الا یا ایها الساقی» معروف. ذکر این نکته خالی از لطف نیست که اصل این بیت آغازین دیوان خواجه ی شیراز نیز منسوب به یزید است آنجا که می گوید:
 أنا المسموم ما عندی بتریاق و لا راقی
 ادر کأسا و ناولها الا یا ایها الساقی(دیوان منسوب به یزید )
  این شیوه در شعر کُردی نیز به گونه ای ملموس رایج شده و شاعرانی همچون پرتو، تمکین و دیگران نیز از این شگرد بهره برده اند:
الا یا ایها الساقی ادر کاسا که ناچارم(کوچه باغی ها )
که البته در غزل این تجربه شکل گرفته است . جمشیدی در یک دوبیتی می گوید:
ألا یا أیها الخاون دو چه و کال
تمام ده م چه ود پر له خه ت و خال (دواره چیوزه ده یم)
که خود می تواند به گونه ای سفیدی متنی ایجاد کند و ذهن را ناخودآگاه به سمت و سوی جذبه های سُکرانگیز شعر خواجه ی شیراز ببرد.
ذات دوبیتی از تاریخ زایشش تا به امروز بر محور لحظه های عاشقانه ایستاده است. این عشق گاه زمینی بوده و گاه از پلکان آسمان نیز گذشته و به اوجی معنوی رسیده است . رضا جمشیدی در این کتاب تسلیم سلام ساده ی عشق است اما نه عشقی آسمانی. عشقی که تنها کوچه ها و خیابان های اطراف شاعر را سرک می کشد. گاهی تصویر شاعرانه ای را دوباره در ریختاری تازه تر می نشاند و گاه با مزمزه ی سیب کال جوانی کوچه پس کوچه های خانه تا مدرسه را می پیماید تا همکلاسی زندگی اش را سلامی تازه بگوید:
سلام ئه ی هه و کلاس خوه زیه وه یلم
سلام ئه ی رووشن مال شه وه یلم
سلام میوان هه ر رووژ خیالم
سلام ئه ی بایس اسر چه وه یلم (دواره چیوزه ده یم)
که البته این «همکلاس» می تواند تعبیر تازه تری باشد که جمشیدی در دفتر خیالش آن را نقش بسته است اینگونه تعابیر می توانند دنیای ذهنی شاعر را قدری تازه تر از پیش کند ورود «هاو کلاسی» از فضای چهارچوبه دار مدرسه به دنیای رهای شعر می تواند، بارقه ی امیدی باشد برای زایش تعابیر و تصاویر شاعرانه. جمشیدی از این دست کارها در دنیای شعرش داشته است اما بیشتر از قالب دوبیتی، در قالب غزل به دنبال این گونه تازگی هاست .سقف آسمان دوبیتی هایش آنقدر پایین است که می توان به این آسمان دست سایید وستاره هایش را جابه جا کرد اما سقف غزل هایش را بلندتر می بینیم و پرنده های رهایش در آن آسمان دست نایافتنی تر هستند.
 یکی از شگردهای جمشیدی در این مجموعه ی دوبیتی تکرار کلمه یا کلماتی است که گاه مناداست و گاه نقش های دیگری را می پذیرد. این شگرد، خاصّ جمشیدی نیست اما در این کتاب بسامد بالایی دارد و به گونه ای اثر انگشتی برای شروع دوبیتی های شاعر است :
هلا یارو هلا یارو هلا یار
چکی ئاو له کونه ی عشقد ئرام بار (دواره چیوزه ده یم)
که البته امروزه مشک در جریان زندگی عادی کُردان جریان ساز نیست و تنها به نمایشگاههای صنایع دستی مرتبط شده است. این یک امر طبیعی است که در طول مسیر زندگی برخی از ابزارها از چرخه ی حیات خارج می شوند همچنانکه در زبان فارسی کسی کلمه ی «آزفنداک» را به کار نمی گیرد. اما این تبصره نیز لازم است که چون کونه یا همان مشک آب برای برخی از نسلها یادآور خنکای آبی گوارا در تابستانی سوزان است، هنوز هم حسی دوست داشتنی با خود دارد.
تکرار در مصرع اول دوبیتی های شعر جمشیدی حرف های زیادی با خود دارد . در اکثر موارد، تکرار برای تأکید است و تکرارهای شاعر در این مجموعه نیز بر همین مدار می گردد .گاه فصل ها را تکرار می کند: وهار ، زمسان! و گاه لیلا و خرامان و چند واژه یا گروه های کلمات دیگر . گاهی نیز به تکرار فعل روی می آورد و گاه نیز جمله ها را تکرار می کند مثلا:
 ده نگیگ هاتو ده نگیگ  هات و ده نگیگ هات
دلم که فته و رپه هه ر وه سه ر سات(دواره چیوزه ده یم)
این گونه مصراع ها علاوه بر آهنگ عروضی ویژه ای که دارند، به نوعی آهنگ دیگر نیز رسیده اند که برای مخاطب عام شنیدنی تر شده اند .
اگر کمی حوصله داشته باشیم می توانیم در این دفتر سرشار از دوبیتی تمشک دلخواه خود را بچینیم و از آن لذت ببریم . تمشکی که ممکن است تیغه هایی ناگهان دستهای احساس را نوازش کند .
اما جدای از این گونه نگاهها که هر کدام می تواند بخش هایی متفاوت از پازل شعر رضا جمشیدی را نشان دهد می توان با این مقدمه از زاویه ی دیگری دوبیتی های این شاعر را نگریست. عرف است که شاعران پس از اولین عینی کردن و نوشتن احساسات شاعرانه، برای بار دوم سراغ اثرشان می روند و آنرا با بهره گیری از تکنیک های لازم پردازش می کنند. کمتر اتفاق می افتد شاعری همین که اثری را سرود دوباره به پرداخت شاعرانه اش باز نگردد. مادری را به یاد می آورم که تنها کارش زایش فرزندی باشد و  تا همیشه رهایش کند. اما واقعیت این است که این فرزند نیاز به ناز و نوازش دارد. دوبیتی های این مجموعه می توانستند با وسواس بیشتری به جاودانگی برسند وسواسی که به پردازش های پس از زایش نیاز داشته اند. امیدواریم که شاعر خوب هم سامانی ما برگهای سبز دفترهای آینده ی شعرش پربارتر از امروز به عنوان سندهایی ماناتر در دفتر وزین شعر کُردی به یادگار بمانند.
ایدون باد .

 

 


نویسنده : جلیل آهنگرنژاد ; ساعت ۱٠:۳٦ ‎ق.ظ روز ۱۳٩٢/٥/۸
واژه کلیدی :جلیل آهنگرنژاد و واژه کلیدی :ادبیات کوردی و واژه کلیدی :نقد شعر کردی



 

 

 شرحِ شیوایی شعر شامی کرماشانی

  •     ظاهر سارایی

 دوست بزرگوارم، جلیل آهنگرنژاد، از من خواست تا مطلب و مقاله‌ای در باره‌ی شامی کرماشانی بنویسم تا در ویژه‌نامه‌ای که به نام و یاد شامی منتشر می‌کند، درج شود. لابد ایشان انتظار داشت مقاله‌ای جامع و مبسوط بنویسم که در آن اصول تحقیق و نگارش رعایت شده باشد و چکیده و مقدمه و ارجاع و فلان و فلان داشته باشد؛ اما من خیلی وقت است که دیگر حوصله‌ی نوشتن مقاله‌‌هایی از این دست را ندارم وآن‌چه می‌نویسم چیزی جز یادداشت‌هایی بی‌قید و قالب نیست. این یادداشت هم یادداشتی است از آن دست؛ و امید که جلیل از من قبول کند.

من، زمانی که نوجوان بودم، شعرهای ضبط‌ شده‌ای با موضوع و مضمون «کرایه‌نشینی» می‌شنیدم که نه تنها برای من، که برای همگان جالب و جذاب بود و از همان زمان ابیاتی از آن در حافظه‌ی من و هم‌شهریانم در ایلام نقش بسته بود بی‌آن‌که بدانم شاعر این شعرها کیست.

در اوایل دهه‌ی شصت، در کرمانشاه، دانشجوی مرکز تربیت معلم شهید اشرفی اصفهانی بودم و در آخرین ماه‌هایی که آن‌جا بودم کتاب «چه‌پگه‌ی گول» چاپ شد و این توفیق به دست آمد که از نزدیک با شعر شامی کرماشانی آشنا شوم. این کتاب را «ماموستا هه‌ژار» تهیه و تدوین کرده بود و مقدمه‌ی مبسوطی نیز بر آن به کُردی سورانی نگاشته بود. خواندن اشعار کُردی شامی به رسم‌‌الخط کردی برایم نیز هیجان‌انگیز بود و بدون این‌که چندان از قواعد این رسم‌الخط آگاه باشم با کتاب ارتباط برقرار کردم و به آسانی همه‌ی کتاب را بارها مطالعه کردم و تا آن‌جا که مشاهده کرده‌ام کسی مشکل چندانی با خوانش اشعار به این رسم‌الخط نداشت. بعدها شگفت‌زده شدم زمانی که یکی از چهره‌های فرهنگی کرمانشاه در یکی از سایت‌های منطقه‌ای در باره‌ی این کتاب و شیوه‌ی نگارشش چنین اظهار نظر کرده بود که : « کتاب "چه‌پکه‌گول" که درست کرمانشاهی آن"چپکه‌ی گُل" است، که به نظر حقیر نه دستور زبان و رسم‌الخط آن به زبان، گویش و لهجه‌ی مردم کرمانشاه است و نه برای مردم کرمانشاه. حتماً و قطعاً برای مردم کُرد غیر کرمانشاهی تدوین شده‌است؛ آن هم به زبان و رسم خط کردی سورانی. مردم منطقه‌ی ما هم از سرناچاری آن را پذیرفته و بنا به سلیقه و سواد خود مطالبی را از آن با رمل و اسطرلاب کشف کرده‌اند و با قرینه‌سازی و کمک از سواد و حافظه‌شان کلمات سخت را خود حدس می‌زنند و می‌سازند و می‌خوانند و…».

مشکل این چهره‌ی فرهنگی، مانند بسیاری از چهره‌های فرهنگی و غیر فرهنگی ساکن در ایلام و کرمانشاه این است که انتظار دارند دیگران به گونه‌ای بنویسند که منافاتی با سطح توانایی ایشان نداشته باشد.

این سخن را بگذاریم و بگذاریم و به شامی برگردیم؛ و البته قبل از آن اشاره‌ای داشته باشم به کوشش دیگری که برای جمع‌آوری شعر شامی شده و آن کتاب «چنانی» است که استاد اعظم، محمدعلی سلطانی، گردآورده؛ کتابی که متأسفانه هنوز ندیده‌ام و تنها از رهگذر جست‌وجو در فضای مجازی از آن اطلاع یافته‌ام. با این همه می‌دانم که استاد سلطانی هر چه بنویسد نیکوست و بی‌شک در شأن و خور شامی کار کرده است.

 شامی پدر و مادر خود را در خردسالی از دست داده بود و به جز آن، بر اثر ابتلا به بیماری آبله چشمان جهان‌بین خود را نیز باخته بود. بچه‌ای با این احوال در جهان بی‌عاطفه‌ چه سرنوشتی می‌توانست داشته باشد، جز فقر و بی‌پناهی و یأس و اندوه و شکست. اما با کمال تعجب می‌بیینم این کودک بی‌پناه و بی‌آتیه نه تنها موفق می‌شود که با رنج و دشواری بسیار، زندگی خود را اداره کند، و گلیم معیشتش را از آب گل‌آلود فقر و فاقه بیرون بکشد، که می‌تواند استعداد و ذوق شعری خود را نیز تا حدی که برایش مقدور بوده پرورش دهد؛ به‌گونه‌ای که یکی از چهره‌های سرشناش کرمانشاه و غرب کشور شود.

شامی، استعدادی فیاض و خداداد داشته و به مدد این استعداد خارق‌العاده، به قول حافظ، این همه شهد و شکر از سخنش ریزان شده است. استعداد خارق‌العاده به جای خود، او شخصیتی قدرتمند و پولادین داشته است. شخصیتی که فقر و فاقه از او فردی منفعل و منزوی و ستیزه‌گر و انتقام‌جو نساخته است؛ گرچه به بیانی شیرین و ظریف، شرنگ شکایت از آن همه رنج را در کام مخاطبان شعرش می‌چکاند.

شامی، در مکتب‌خانه‌یِ زبان مادری و سنت و فرهنگ مردم، درس خوانده است. زبان مادری او، یعنی کُردی کرمانشاهی، از آنِ او بوده است و قباله‌ی آن زبان به نامش سند خورده است؛ درست مانند سعدی که زبان فارسی را در محیط خانواده و فضای شیراز آموخت و بعد از آن در اطراف و اکناف جهان گشت تا این که در هیأت پیری کهن‌سال و فرزانه در میان سلام و صلوات اهل شیرازیان به زادگاهش بازگشت. سعدی را امروزه به‌حق، معیار فصاحت زبان فارسی می‌دانند و گزافه نخواهد بود اگر کسی ادعا کند که سعدی معلم زبان فارسی بوده است. سعدی این فصاحت و بلاغت را از جایی نیاموخته، بلکه میراث مادری او بوده است، گرچه بعدها آن را با مطالعه‌ی منابع دیگر پرورش داده باشد. سعدی عمده‌ی اشعارخود را در بلاد غربت وغیرفارس زبان سروده است؛ در سال‌هایی که به عشق‌ورزی و تازی‌دانی خود می‌بالید و می‌گفت:

که سعدی راه و رسم عشق‌بازی

چندان داند که در بغداد، تازی

فصاحت زبان شامی کرماشانی مدیون و مرهون غنای زبانیِ محیطی است که در آن پرورش یافته و امروزه این فصاحت در کلام عموم کرمانشاهیان کُردی‌گو دیده می‌شود، اما شیوایی و بلاغتی که در کلام شامی است، منحصراً از آنِ خود اوست و حاصل عطیه‌ای است که خداوند به او مرحمت کرده است؛ همان‌گونه که فارسی‌گویان فصیحِ بسیاری در زمانه‌ی سعدی می‌زیستند، اما هیچ‌یک بلاغت سعدی را نداشتند؛ بلاغتی که گاهی از از روی حسادت در همان زمان هم انکار می‌شد؛ مثلاً آن‌جا که مجد همگر در داوری شعر امامی هروی و سعدی، گفته: « هرگز من و سعدی به امامی نرسیم!»

شامی، چون زبان، میراث مادری او بوده است، نیازی به تتبع و تکلف در یادگیری آن نداشته است؛ پس، بخش عمده‌‌ای از راه شعری او پیشاپیش هموار بوده است. استعدادی خداداد و فیاض می‌خواسته که خداوند آن را به او داده؛ شرینی و شیوایی کلام می‌خواسته که خداوند این یکی را به طورخاص به او عنایت کرده؛ می‌مانده کوششی که باید به عمل می‌آورده و اندک اطلاعات و دانشی که باید یاد می‌گرفته؛ اما دریغ که نابینایی مانعی در برابرش بوده است. او این نقص را به مدد حافظه‌ی قدرتمندش جبران کرده؛ و به تجربه ثابت شده کسانی که نابینا هستند قدرت حافظه‌شان به ناگزیر قدرتمند می‌شود.

 با این‌همه، فکر نمی‌کنم شامی هیچ‌گاه خواسته که شاعر شود و در محفل شاعران حضور یابد و نام ونشانی به هم بزند. آن‌چه گفته جوشش زلال آبی بوده از شکاف دره‌ای دردامنه‌ی کوهساری؛ چرا که این جوشش از طبع مالامال او ناگزیر و ناگریز بوده است. این جوشش خدادادی اندک‌اندک جمع شده و کام رهگذران عطش‌زده‌ی شعر و ادب را شیرین کرده؛ و چنین اتفاق می‌افتد که شامی در محله و رسته‌ی خود به مرور شناخته می‌شود و همسایگان می‌دانند و حتی گاه افتخار می‌کنند که در جوارشان شاعری شریف و شرین‌زبان نفس می‌کشد.

 در چنین اوضاع و احوالی ابتدا کسی این دسته از هنرمندان را جدی نمی‌گیرد اما حس پذیرش و ادای احترام، نهایتاً به وجود می‌آید و حتی عده‌ای ممکن است خود را سرزنش کنند که چرا قدر چنین هنرمند خلاقی را در زمانه‌ی خود ندانسته‌اند و رنجی از رنج‌های او را کم نکرده‌اند. جای ملال و سرزنش نیست؛ در کدامین زمانه قدر اهل فضل و هنر را دانسته‌اند که در زمانه‌ی شامی چنان باشد؛ وقتی که حافظ با آ‌ن همه سرشناسی و نشست‌وبرخاست با شاهان و امرا و بزرگان می‌گوید:

 فلک به مردم نادان دهد زمام مراد

تو اهل دانش و فضلی همین گناهت بس

دیگر چه انتظاری است که قدرِ شامیِ فقرزده‌یِ یک لاقبا دانسته شود.

در چنین شرایطی، چه چیزی است که انگیزه‌ی بودن و سرودن به هنرمندان و شاعرانی چون شامی می‌دهد؟ آن چیز، جز استغنای درونی و آگاهی از توانایی و استعداد خارق‌العاده‌ی چنین افرادی نیست. «ونسان‌ون‌گوگ»، نقاش بزرگ هلندی را که همه می‌شناسند؛ این نقاش‌ می‌دانست که خورشیدی در درون دارد و می‌خواست آن را به نمایش بگذارد اما کسی به او اعتنایی نمی‌کرد و سبک و طرزش را خوار می‌داشتند و تمام عمر را در دربه‌دری و گرسنگی و بی‌توجهی سپری کرد و نهایتاً به وجه دردناکی در جوانی درگذشت. وقتی که او غروب کرد، خورشیدی که در هنرش بود، اندک اندک از میان تابلوهای پراکنده‌اش طلوع کرد و نبوغش آشکار گشت، اما دریغا که آن‌قدر زنده نماند تا تحسین و تکریم هنرشناسان را نسبت به آثار خود ببیند.

شعر شامی ساده است و بی‌آلایش. معجزه‌ی او در زبان شعری‌اش اتفاق می‌افتد و سادگی و شیوایی و ظرافت و حسی که جز در شعر شامی کمتر دریافتنی است، عامل این رستاخیز است. هنر سعدی نیز زبان اوست. هرچند که شعر او به ظاهر ساده است و گاه از حیث صنعت و آرایه‌پردازی نیز چندان غنی نیست و موضوعات و درون‌مایه‌ی شعر او نیز همه جا بلند و متعالی به نظر نمی‌آید، با این همه سعدی هر چه می‌گوید شیرین است. این شیرینی و لطافت مرهون «آن»ی است که خداوند به کمتر شاعری عنایت می‌کند؛ حافظ در وصف زیبایی شاهدان گفته است:

شاهد آن نیست که مویی و میانی دارد

بنده‌ی طلعت آن باش که «آن»ی دارد

راز زییایی و شگفتی و شیرینیِ شعر شامی نیز در «آن» ِ نهفته در کلام اوست.

از آن‌جا که زبان، ترجمان اندیشه و روح آدمی است، باید در پسِ هر کلام شیرینی، روحی شیرین و لطیف و دردمند و متعهد نهان باشد؛ چرا که خواننده از ورای کلمات به روح و حس و عاطفه‌ی شاعر می‌رسد و چنان‌چه آن را اصیل و انسانی نداند به آن رغبتی نخواهد داشت؛ و مخصوصاً عنصر عاطفه در این میان ارجمندتر است و عاطفه چیزی نیست که بتوان با شگرد و صنعت خاصی آن را به نمایش گذاشت. عاطفه مانند رایحه‌ای است که باید از شعر و هنر بدمد؛ و شامه‌ی مخاطبان به تیزی این رایحه را درمی‌یابد، هرچند که معمولاً، ادبا به‌درستی از راز آن آگاه نباشند و در قضاوت خود چندان وزنی برایش قائل نشوند؛ چنان‌که مجد همگر به عنوان ادیب و نقاد زمانه‌‌ی خود، شعر سعدی را از حیث لفظ و صنعت و غموض معنا و مانند آن با شعر امامی هروی سنجید و چنان حکمی صادر کرد. او عاطفه و حس و «آن» شعر سعدی را دست کم گرفته بوده است. شعر مجد همگر و امامی هروی از شیراز پا بیرون ننهاد و جز در تذکره‌ها و کتاب‌های تخصصی ادبیات، کمتر نشانی از آ‌ن‌ها دیده می‌شود، حال آن‌که به گواهی ابن‌بطوطه، چند دهه‌ بعد از وفات سعدی، قایقران‌های چینی، شعر او را به تصنیف می‌خواندند.

شامی علاوه برهمه‌ی آن‌چه تا به حال گفتم، حس و عاطفه و دردی دارد که کلامش را مؤثر و جذاب می‌کند. وقتی که از کرایه‌نشینی شکایت می‌کند، نمی‌خواهد فقط توصیفی از این معضل اجتماعی کرده باشد؛ خیر، او تمام عمرش را با این درد گذرانده و تلخی‌ها و مصائبی که از این رهگذر دیده، بیان می‌کند. شعرکرانشینی شامی، شرح رنج و درد طبقه‌ی فقیری بوده که ازخود سرپناهی نداشته‌اند و پیوسته نگران پرداخت کرایه و شنیدن توهین و تحقیر صاحب‌خانه بوده‌اند و این اضطراب و تشویش نمی‌گذاشته از «اکنون» خود لذت ببرند و به قول سهراب، درحوضچه‌ی اکنون شناور باشند.

شاعری با شرایط شامی، مهم‌ترین دغدغه‌اش مشکلات و معضلات اجتماعی است و بیان دردهای به ظاهر کوچکی که درد و رنج شمار بسیاری از جامعه‌ی بی‌عاطفه‌ی ماست. او به عشق، نیز بی‌توجه نیست اما هم‌چنان غلبه‌ی درون‌مایه‌ی شعری‌اش با مفاهیم اجتماعی است.

او چنان هوشمند است که به بیان کلی و سایه‌وار رنج‌ و درد نمی‌پردازد بلکه آ‌ن‌ها را جزئی و ریز می‌نگرد و یک جزء را چنان برجسته می‌کند تا آن جزء به مثابه‌ی پاره‌ای از یک کل، و مشتی از خروار در پیش چشم همگان بیاید و مابقی اجزا به همان قیاس شناخته شود.

هنرمندان خلاق، معمولاً‌ کلی‌گویی نمی‌کنند؛ و به نظر می‌رسد یکی از راه‌های شناخت هنرمندان خلاق از هنرمندان متوسط، همین نکته باشد. بسا شاعرانی که به دلبری عشق ورزیده‌اند اما هیچ‌گاه جسارت نداشته‌اند به بیان جزئیات دلبر اشاره کنند و او را چونان نماد شعری خود مطرح سازند؛ حال آن‌که کسانی که چنین حس و شهامتی را داشته‌اند، معروف و محبوب خلق شده‌اند و نامشان ماندگار شده است. شهریار تبریزی، در زمانه‌‌ی خود مشهور بود و شعر او در هر محفلی خوانده می‌شد و به قول سعدی بر سرِ هر بازاری بود، و شاعران دیگری چون روان‌شادان امیری فیروزکوهی و رهی معیری در شگفت بودند که چرا غزل‌های فصیح و سخته و یک‌دست آنان چنین روایی و محبوبیتی را ندارد و چرا شعر شهریار که گاه چندان هم یک‌دست نیست، چنین محبوب خلایق است. غافل که مردم، با درد عشق شهریار هم‌ذات می‌شدند و حس اصیل و عاطفه‌ای آتشین او را دوست می‌داشتند.

شامی چون نابینا بوده و نمی‌توانسته بخواند، خوشبختانه مجبور بوده که بیندیشد و تعمق و تأمل کند و این اندیشه و تعمق و تأمل او را از تأثیر سخن و فکر و سبک دیگران محفوظ داشته است. شامی، نگاهی شهودی و بی‌واسطه به جهان دارد و به قول عرفا، او عارف وقت خود است. ذهنش را القاءات دیگران نپوشانده؛ تحت تأثیر کسی نیست؛ جهان را چنان می‌بیند که خود درک می‌کند؛ و این شیوه‌ی نگرش به جهان، تازگی و طراوت به شعرش می‌بخشد. زمانی که راجع به موضوعات و رخدادهای سیاسی زمان خود قضاوت می‌کند، متأثر از این نگاه است؛ زمانی که راجع به شعر نو قضاوت می‌کند، نیز این‌گونه است.

باری، سخن در باب شامی بسیار است و مجال سخن اندک؛ و این نوشتار بهانه‌ای است برای تقدیم سپاسی به آستان شامی، به خاطر خدمتی که به جامعه‌ کرده است. او شعرهای شیرین و شاد و شریفی به جهان و مخصوصاً به قوم خود، یعنی قوم کُرد تقدیم داشته است. او ظرفیت‌های تازه‌ای را از زبان کُردی جنوبی یا به طور خاص‌تر کُردی به نمایش گذاشته است.

ایلام و کرمانشاه، که فرزندان توأمان مادری یگانه‌اند، به شامی می‌نازند و قدرش را می‌دانند و سپاسش می‌گزارند.

 

اشاره: این مقاله قبلاً در سایت  بلوط منتشر شده است.



نویسنده : جلیل آهنگرنژاد ; ساعت ۱:۳٤ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٢/٤/۱٠